مقالات

گذر رنگ‌ها از میان تارها و پودها (پته‌دوزی کرمان)

Posted On دی ۱۴, ۱۳۹۵ at ۲:۳۳ ب.ظ by / No Comments

شاید در مواقعی هنر را بتوان حاشیه‌نگاری هنرمندان و نازک‌اندیشان در امتداد واقعیت‌های زندگی دانست. واقعیتی که گاه آنچنان سخت است و زمخت که تنها به مدد لطافت هنر می‌توان در قاب نگاه تماشاگرش نشاند. چنین ترفندی که به رنگ‌آمیزی جهان واقع می‌پردازد، در زندگی و فرهنگ ایرانی بیشتر از هر جای دیگری از جهان به چشم می‌آید. چنانکه اگر به فرشینه‌هایی که زیر پای ایرانی‌ها گسترده شده‌است نیز نگاهی بیاندازیم، جهانی سراسر رنگ و نگار را نظاره خواهیم کرد. کافی‌است به تنهایی بستری مهیا شود، در این هنگام است که پندار و خیال هنرمند ایرانی چونان مرغکان بهشتی جان می‌گیرند و بر شاخ و شاخسار زندگی می‌نشینند.

پته‌دوزی نمونه‌ای از زیباترین هنرهای ایرانی ‌است که در آن هنرمند اسباب زندگی را با خیال‌انگیزترین نقوش و طرح‌ها می‌آراید. هنری که در آن زنان و دختران نازک‌اندیش، پندارها و بینش‌ منحصربفردشان را به وسیلهٔ بخیه‌های نخی رنگین بر زمینه ی‌پارچهٔ پشمی می‌نشانند.

و اما در باب واژه پته می‌توان به فرهنگ‌های لغت مراجعه نمود. چنانکه در فرهنگ لغت معین “پته” را از ریشه “پُت” دانسته و آنرا پشم و کرک معنا کرده‌است. “پشم نرمی که از بُن موی بز به شانه برآورند و از آن شال و کلاه و نمد و امثال آن کنند.”

و اما در باب شناخت این نوع از هنر که به دلیل برخورداری از معیارها و شاخصه‌های مشخص‌اش نمونه‌ای ویژه در میان صنایع دستی ایرانی محسوب می‌شود، پته را نوعی سوزن دوزی ایرانی تعریف کرده‌اند که از دوخت ریس‌های پشمی رنگین بر روی عریض یا شال، در طرحهای زیبایی چون: بوته، سرو، ترنج و موارد دیگر پدید می‌آید. نمای پته، منظره‌ای بدیع از گل و بوته‌های رنگین را به نمایش می‌گذارد و از آنجا که پدیدآورندگان این نما، به طور معمول زنان و دختران کرمانی بوده‌اند، آن را نمادی از هزاران درد و رنج و گاه شادی و شعفی دانسته‌اند که در ذهن این زنان و دختران منقوش بوده و از اثر نگاه‌های خستهٔ آنان که هر صبح تا شام، در پی سوزن، از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر حرکت کرده، خلق شده‌است. چنین تعریف ویژه‌ای که از پته‌دوزی در کتاب “فرهنگ بهدینان” آمده‌است، دیدگاهی نسبتا کامل از وجوه نهان و آشکار این هنر به دست می‌آید.

اما هرآنچه که می‌بایست درباره تاریخچه و پیشینه این نوع از صنایع دستی دانست، مطلبی به تفصیل نمی‌توان بیان نمود. چرا که تاریخ دقیقی از پیدایش این هنر زیبا در دست نیست، زیرا در برابر عوامل جوی دست‌بافته‌ای آسیب پذیر است. اما درسفر نامهٔ شاردن به‌دوره صفوی در کرمان اشاره شده است که پته کاربردهای مختلفی داشته است. در کتابهای گوناگون هنری قدیمی ترین نمونه از پته‌دوزی در دنیا را متعلق به سال ۱۲۸۵هجری قمری دانسته‌اند . در مورد این نمونه قدیمی باید اشاره کرد که بصورت سوزنی بوده و همهٔ زمینه اش با گل‌های ریزافشان بصورت محرمات و جناغی کج با استفاده از نخهای ابریشمی رنگین و روی پارچه‌ای از جنس پشم کرم‌رنگ انجام شده است و متعلق به سدهٔ ۱۲ هجری قمری است، دورش با پتک دوزی و حاشیه اش بصورت پته دوزی و با نقش بته جقه‌ای قهروآشتی می‌باشد. یک نمونه دیگر که از نظر تاریخی بر روانداز قبر شاه نعمت اله ولی تقدم دارد بقچهٔ پته دوزی و سلسله دوزی فرج اله کرمانی می‌باشد و تاریخ آن به سال ۱۲۸۰هجری قمری اشاره دارد.

اما آنچه که به‌عنوان مواد و مصالح اولیه برای تولید و دوخت پته‌های مورد نظر بکاربرده می‌شود، “عریض” یا پارچه زمینه و “ریس” یا نخ‌های رنگین است.

عریض: پارچه‌ای دستباف است که به وسیلهٔ دستگاه‌های بافندگی چوبی تولید می‌شود. اما در سال‌های اخیر دستگاه‌های چوبی جای خود را به دستگاه‌های تک فاز برقی داده‌اند و پس از آن نیز تدریجابافته‌های کارخانه‌یی جایگزین عریض‌های دستباف شده‌است. هم‌اکنون پته‌های استان کرمان‌را بیشتر اینگونه از پارچه‌های کارخانه‌یی تشکیل می‌دهد.

ریس: که معمولاً در رنگ‌های عنابی، مشکی، سبزروشن، سبزتیره، زرد، نارنجی، قرمز، آبی‌تیره، سبز ماشی، لاکی و… مورد استفادهٔ پته دوزان قرار می‌گیرد، نوعی نخ پشمی‌دست‌ریس یا ریسیده شده به وسیلهٔ ماشین است که میزان مصرف آن به نسبت نوع نقش و ضخامت یا نازکی نخ مورد مصرف متفاوت می‌باشد. اما بط‌ور متوسط رودوزی هر متر پته به‌حدود ۳۷۵ تا ۴۰۰ گرم نخ نیاز دارد.

زنان پته دوز، برای تهیه یک قطعه پته، پس از بریدن عریض در ابعاد لازم، برای محصولی که قصد دوختش را دارند، ابتدا طرح مورد نظر خود را که بیش تر ذهنی و شامل برداشت‌های مینیاتوری از طبیعت، به ویژه درخت سرو و انواع گل‌های نمادین است، بر روی کاغذ کالک ترسیم کرده و سپس در مرحله بعد که به گرته‌زنی شهرت دارد، خطوط طرح را به طور متناسب با سوزن سوراخ می‌کنند. آنگاه آن را بر روی عریض قرار داده و به نسبت رنگ عریضی که برای دوخت انتخاب شده که بیشتر رنگ‌های کرم، سبز و سرمه ای را شامل می شود، روی کالک پودربچه، گچ نرم یا خاکِ زغال می‌ریزند .(برای انتقال نقش بر روی عریض تیره از خاک گچ یا پودر تالک و برای پارچه های روشن از خاک زغال استفاده می‌شود) . در پایان، نقاط مشخص شده را با قلم و مرکب چین، روی پارچه مشخص می کنند.

 مرحله بعدی کار پته دوزی را انتخاب نخ در رنگ‌ها و ضخامت‌های مختلف تشکیل می‌دهد . در سال‌های گذشته رنگ غالب نقش‌ها را در پته‌های کرمان سیاه، سبزتیره، آبی تیره، لاکی، سبز ماشی و.. . تشکیل می داد . اما طی سال‌های اخیر، با توجه به راه‌یافتن پته به بازارهای خارج از کشور و به تناسب سلیقه خریداران خارجی که بیش تر متقاضی پته به رنگ‌های ملایم هستند، استفاده از رنگ‌های عنابی ، سبزروشن ، زرد، نارنجی، صورتی، و.. . نیز به پته دوزی راه‌یافته . با این وجود پته‌هایی که جهت عرضه در داخل کشور یا بازارهای منطقه دوخته می‌شود، همچنان رنگ‌های تند وتیره دارد . زیرا زنان پته دوز معتقدند به دلیل آن که طرح‌های پته، نه شلوغ است و نه هندسی، رنگ‌های روشن چندان جاذبه‌ای به محصول نمی‌دهند و تیره‌بودن رنگ‌ها ارتباط نقوش با همدیگر را منطقی‌تر و قابل قبول‌تر می‌کند.

 پس از انتخاب و تهیه نخ ، پته دوز ابتدا جای خطوط اصلی را سوزن می‌زند . این مرحله به دلیل آن که نقوش به طور خطی دوخته می‌شود به مرحله ساق‌دوزی معروف است . سپس داخل نقوش و متن پارچه، با اسلوب خاصی با بخیه‌های رنگین پر می‌شود . که این مرحله از کار، به آب دوزی یا متن‌دوزی شهرت دارد . آخرین مرحله کار پته‌دوزی که ضمنا مهم‌ترین مرحله نیز به حساب می‌آید، مرحله برگ دوزی و سایه‌زدن با نخ نازک پیرامون گل‌ها و نقش‌هاست که معمولادر اطراف حاشیه و به صورت زیگزاک انجام می‌شود و آن را پتک‌دوزی نیز می‌نامند (پتک در زبان محلی به معنی جوانه است.

در آخرین مرحله و پس از اتمام دوخت، پته را شسته و با کمک دستگاه مخصوصی به نام نورد، اتو زده و آماده عرضه به بازار می‌کنند .در حال حاضر پته دوزی روی سجاده ، جا‌قرآنی ، پرده ، رویه‌کوسن ، زیرلیوانی ، پشتی، رومیزی، روتختی، جلد جعبه دستمال کاغذی، بقچه، سوزنی ، رویه‌دمپایی، کیف، جلد‌عینک، قوطی سیگار، بند دوربین و.. . انجام می‌شود .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

mohammad roostaei